Kinh nghiệm y tế

Nhận biết và xử trí phản vệ nhận biết và xử trí sốc phản vệ

Mình lưu lại list các bài viết của dược sĩ Trang Trần Thu Trang đang sống và làm việc tại canada về sốc phản vệ.
———————
(Note: mình hành nghề ở Canada nên hướng dẫn có thể khác VN)
Có thể với các bác sĩ nhất là cấp cứu thì nhận biết và xử trí phản vệ chỉ là chuyện nhỏ. Nhưng với dược sĩ và môi trường ngoài bệnh viện thì cũng là kinh nghiệm đáng kể nên mình xin phép chia sẻ, đồng thời xin học hỏi thêm.
Dược sĩ Canada muốn tiêm chích phải có giấy phép riêng và bắt buộc trải qua training sơ cấp cứu bài bản. Nhưng thực lòng mà nói cá nhân mình thấy không đủ mà phải tự học hỏi đào sâu thêm. Vì nhận biết và xử lý sốc phản vệ không dễ như lý thuyết. Làm sao chắc là phản vệ? Khi nào thì chích adrenaline hay không chích? là hai câu hỏi khó cân nhắc.
Nên hôm nay vừa chích cho cô kia xong, chỉ trong vòng vài phút cô bỗng cảm thấy khó chịu, buồn nôn, chóng mặt và diễn tiến chỉ trong vài giây chưa tới 1 phút, càng lúc càng lúc càng khó chịu tới mức phải ngồi bệt xuống, mặt tái nhợt. Cũng may mà có sự chuẩn bị trước nên mới bình tĩnh xử lý được. Mình LẬP TỨC GỌI 911, và CHÍCH LUÔN EPIPEN (adrenaline). Trong lúc chờ xe cấp cứu, VẪN THEO DÕI SÁT SAO BIỂU HIỆN TOÀN THÂN VÀ TIẾN TRIỂN TRIỆU CHỨNG. Ghi chú là trước khi chích cúm, bệnh nhân đã điền form khai báo có bệnh sử, thuốc men, dị ứng gì hết rồi.
Lúc này nhà thuốc rất đông xếp hàng dài dặc, ai cũng sốt ruột than vì phải chờ cả tiếng. Đơn thuốc chất chồng, điện thoại réo liên tục. Mọi người cũng nghĩ chắc không nghiêm trọng đâu. Chắc cổ sợ kim, bị lo lắng thôi … Nhưng mình kiên quyết buộc bệnh nhân ở lại chờ xe cấp cứu, đồng thời thông báo tình hình với những người đang xếp hàng để họ thông cảm chờ. Người nhà bệnh nhân ngại làm phiền nên bảo hay họ ra ngoài ngồi, mình nói không được. Mình không được rời mắt khỏi bệnh nhân cho tới khi xe cấp cứu tới mặc kệ xung quanh.
Phản vệ có thể chỉ mới từ nổi mề đay đã “boom” trong chớp mắt là khó thở hay lịm đi tức thì, nên tuyệt đối không được chủ quan.
Vì sao mình đánh giá cần chích ngay Epipen + gọi 911 không chần chừ? Vì:
👉 Xảy ra trong vòng vài phút sau tiêm
‼️ Có dấu hiệu trên TRÊN HAI HỆ CƠ QUAN TRỞ LÊN: tim mạch (dấu hiệu tụt huyết áp) và tiêu hoá (buồn nôn)
‼️ Triệu chứng ở mức NẶNG
Dù 90% sốc phản vệ có mề đay, mẩn đỏ. Nhưng không vì không có mà chần chừ cho là không phải sốc phản vệ.
Thật may sau đó bệnh nhân được đưa đi theo dõi và không sao.
Qua đây cũng là kinh nghiệm cho chính mình. Lúc đó mà “yếu lòng” do bị hoàn cảnh xung quanh tác động, hay nếu hiểu biết không cặn kẽ về sốc phản vệ mà xử lý lỏng hơn chút, lỡ bệnh nhân bị gì thì mình sẽ ân hận lắm.
Tham khảo thêm:

DỊ ỨNG VÀ SỐC PHẢN VỆ – KHÔNG NHƯ BẠN TƯỞNG TƯỢNG! CÓ TRẺ NHỎ BẮT BUỘC PHẢI HIỂU RÕ.

Bạn có biết vì sao khi tới nhà thuốc hay gặp bác sĩ, câu đầu tiên họ luôn hỏi bạn là “Có dị ứng gì không” không? Và đây cũng là câu duy nhất không được phép quên!

4:00 pm: Toby đi học về, quanh miệng hơi đỏ giống như dị ứng. Con nói không phải do va đập. Do mới đi học về, nên không rõ có ăn hay tiếp xúc gì ở trường?
Mình để ý quan sát thật kỹ, kiểm tra người con xem có bất kỳ biểu hiện nào khác không. Quanh vết chích ngừa hôm qua có nổi mảng đỏ khá to.
7:00 pm, môi con bắt đầu sưng phù rõ hơn hẳn và con kêu khó chịu.
Mình bật dậy, không kịp thay đồ, kêu chở con vô emergency ngay. Chồng mình chưa hiểu gì nên còn bối rối, nhưng mình chỉ nói “đi liền đi, sẽ giải thích sau”.
Bình thường đi khám emergency bên này phải chờ rất lâu. Nhưng thấy dạng dị ứng này là bác sĩ lập tức ưu tiên ngay, kiểm tra kỹ càng. May mắn chỉ ở mức nhẹ, và sau 4 tiếng nên có thể về, tuy nhiên vẫn phải tiếp tục theo dõi ở nhà.
Mặc dù may mắn không sao và cũng đoán trước khả năng chỉ xử lý đơn giản với Benadryl (antihistamin) – loại thuốc dễ dàng có ở mọi nhà thuốc, nhưng vì hiểu về sốc phản vệ, nên mình vẫn phản ứng quyết liệt theo kiểu thà lầm còn hơn bỏ sót.
Nhân đây, mình cũng muốn chia sẻ kiến thức về dị ứng và sốc phản vệ mà bất cứ ai cũng cần nắm rõ.
SỐC PHẢN VỆ LÀ ÁC MỘNG CỦA MỌI BÁC SĨ VÀ NGUY CƠ TỬ VONG KỂ CẢ KHI ĐƯỢC CẤP CỨU. Sốc phản vệ hay xảy ra nhất ở trẻ nhỏ. Ban đầu có thể rất nhẹ nhàng và không hề kịch tính như khó thở, phù nề hay mề đay khắp người. Nhưng chờ tới lúc đó mới đi cấp cứu thì đã muộn.
——————————————-
Dị ứng có 4 type, ở đây chỉ nói tới dị ứng type 1. Vì dạng này triệu chứng có thể nhẹ, tự hết. Nhưng một số có thể rất nhanh chóng chuyển nặng nguy hiểm tính mạng, gọi là sốc phản vệ. Dị ứng type 1/sốc phản vệ có các đặc điểm sau:
– Thường xảy ra chỉ trong vòng VÀI PHÚT (5-30 phút) sau khi tiếp xúc chất gây dị ứng. Cũng có khi trong vòng VÀI GIỜ (thường 2-4 giờ đầu), thậm chí có thể lâu hơn trong 24-48 tiếng. Nhưng nếu sau nhiều ngày mới xảy ra thì khả năng không phải type 1 (VD: dị ứng viêm da do tiếp xúc).
– Dị ứng/sốc phản vệ phụ thuộc cơ địa (do gen) và khó dự đoán trước. Biểu hiện cũng không giống nhau ở mỗi người. Tuy nhiên, điểm phân biệt quan trọng giữa sốc phản vệ với dị ứng thông thường là: sốc phản vệ là phản ứng NẶNG và TOÀN THÂN, nên sẽ biểu hiện trên ít nhất 2 CƠ QUAN. Do đó cần quan sát kỹ mọi biểu hiện.
– TRÊN DA: mề đay, sưng phù (môi, lưỡi, mặt), ngứa…
– HÔ HẤP: khó thở, khò khè, ho, ngứa họng, nghẹn, khàn giọng, khó nuốt, khó nói…
– TIM MẠCH: tụt huyết áp, tim đập nhanh, chóng mặt, đau ngực, ngất…
– TIÊU HOÁ: đau bụng, tiêu chảy, buồn nôn…
– KHÁC: lo lắng, cảm giác tồi tệ, tiểu rắt, buồn tiểu nhiều, ngứa/đỏ/chảy nước mắt…
‼ LƯU Ý:
– Sốc phản vệ có thể dẫn tới ngưng tim, ngưng thở và tử vong chỉ trong vài phút.
– Chất gây dị ứng có thể là bất cứ gì. Thường là thức ăn (hải sản, đậu phộng…), thuốc (penicillin…), côn trùng cắn (ong…)
– Một lượng rất nhỏ, ví dụ 1/44.000 hạt đậu phộng cũng đủ gây dị ứng!
– Không chỉ qua đường ăn mà còn có thể do hít phải (VD: hít phải hơi, bụi thực phẩm gây dị ứng).
– Không phải thứ đã từng tiếp xúc thì không gây phản ứng!!. VD: bị ong đốt lần đầu có thể không sao, ở những lần sau mới bị dị ứng/sốc phản vệ.
– Mặc dù biểu hiện trên da là thường nhất, nhưng có khi sốc phản vệ cũng không có mề đay, phù nề.
– Sốc phản vệ có thể có 2 pha (biphasic reation): triệu chứng tưởng như nhẹ đi nhưng lại trở nặng (pha muộn), sau 4-8 giờ, có thể tới 12 giờ sau các dấu hiệu đầu. Nên tuyệt đối không được chủ quan.
—————————————

VẬY KHI NÀO CẦN ĐƯA ĐI CẤP CỨU VÀ CẦN PHẢI LÀM GÌ?

Nhìn chung, sốc phản vệ diễn biến rất nhanh và khó đoán. Cho nên cần nắm vững biểu hiện, ngay khi vừa chớm. Đừng chần chừ tới khi biểu hiện rõ ràng sẽ không kịp.
Đừng mất một giây phút quý giá nào mà hãy tới bất cứ bệnh viện/trung tâm y tế gần nhất, khi:
– Dị ứng xảy ra sau khi mới tiếp xúc đồ ăn, thuốc, côn trùng cắn trong vòng vài phút – vài giờ. Quan sát kỹ nhất trong 2-4 giờ đầu, có thể kéo dài tới 24-72h (hiếm).
– CÓ PHÙ môi, lưỡi, mặt. Đừng chờ tới khi có khó thở!!!
– Có triệu chứng DÙ NHẸ NHƯNG Ở 2 CƠ QUAN trở lên.
– Triệu chứng NẶNG và NHANH ở 1 cơ quan.
– Triệu chứng có giảm bớt hay hết, vẫn có thể xảy ra pha 2.
– Chích ngay Epipen là adrenalin dạng bút mang theo người có tiền sử dị ứng. VN hình như chưa có?
– Nếu nhẹ có thể uống antihistamin nếu có sẵn. Nhưng nếu nặng thì đừng mất một giây quý giá nào mà lo đưa đi cấp cứu, vì thuốc cứu sống duy nhất chỉ có adrenalin chích.
– Sau khi ổn định, cố gắng xác định nguyên nhân gây dị ứng. Hôm sau mình sẽ tới trường hỏi danh sách món ăn hay bất kỳ tiếp xúc nào trong ngày hôm nay của con.
– Kể cả được cho về, mình cũng cẩn thận không ngủ để canh chừng con tối nay.
Ở đây có công cụ rất hữu ích, giúp đánh giá dị ứng khi nào cần đi cấp cứu: https://www.healthlinkbc.ca/health-topics/allre#hw67768.
Như trường hợp Toby, chỉ cần sưng phù môi, lưỡi, mặt, nếu xảy ra NHANH là lập tức phải gọi 911. Nếu từ từ hơn thì có thể tự chở đi cấp cứu đúng như mình làm. Các trường hợp nhẹ có thể tự điều trị tại nhà với antihistamin, hoặc đi BS nhưng ít khẩn cấp hơn.
————————————
Tham khảo thêm về dị ứng và sốc phản vệ:
https://www.worldallergy.org/…/pro…/anaphylaxis-synopsis
https://www.healthlinkbc.ca/heal…/severe-allergic-reaction
Phân biệt triệu chứng dị ứng nhẹ và nặng:
https://www.foodallergy.org/…/recognizing-and-treating…
https://kidshealth.org/…/allergic-reaction-sheet.html

BẠN CÓ BIẾT SỐC PHẢN VỆ THỰC SỰ XẢY RA NHƯ THẾ NÀO KHÔNG??

Ai cũng biết sốc phản vệ nguy hiểm, phải cẩn thận cảnh giác. Nhưng vấn đề là
Bạn thấy bé chỉ mới nổi chút mề đay nhưng vẫn vui vẻ chơi.
Bạn chần chừ: đợi chút xem sao…?
Tới khi bé khò khè khó thở thì mới bắt đầu thấy không ổn, rồi lật đật xách xe đi bệnh viện thì… đã muộn!
Một khi sốc phản vệ xảy ra, chỉ cần vài phút là bệnh nhân đã tử vong vì nghẹt thở hay ngưng tim. Thứ duy nhất có thể cứu sống chỉ có adrenaline chích tại chỗ không được chậm 1 giây. Không có adrenaline thì cỡ bác sĩ quái dị cũng bó tay!! Đó là lí do mọi cơ sở y tế dù nhỏ nhất đều luôn có sẵn adrenaline.
Nên khi Toby chỉ mới sưng môi, mình đã lập tức xách con vào cấp cứu ngay cho dù biết bác sĩ cũng sẽ kiểm tra theo dõi như mình đã làm, và có thể chỉ là dị ứng nhẹ, uống antihistamin là đủ. Nhưng vẫn phải đi, vì nếu có gì thì chỉ ở bệnh viện mới kịp có adrenaline!
Ngay cả nhân viên y tế không phải ai cũng được tận mắt thấy một ca sốc phản vệ. Mình xin dịch lại câu chuyện từng gây bão của một y tá tại Mỹ, Julie Berghaus, để mọi người hình dung được “bộ mặt thật” của sốc phản vệ trên thực tế trông thế nào.
—————
Sốc phản vệ là một phản ứng dị ứng nghiêm trọng, ngay lập tức có thể đe dọa tính mạng, nhưng các triệu chứng không phải lúc nào cũng rõ ràng và kịch tính như những gì chúng ta thấy trong phim!. Lúc mới khởi đầu của sốc phản vệ có thể chỉ y như phản ứng dị ứng nhẹ.
Julie Berghaus gần đây đã đưa con gái ba tuổi Maren đến văn phòng của bác sĩ chuyên về dị ứng để làm tree nut challenge: một loại test nhằm kiểm tra xem cơ thể có thực sự dị ứng với loại hạt nghi ngờ hay không. Bác sĩ đã cho cô bé ăn 1/10 hạt điều “trong một môi trường kiểm soát chặt chẽ, để xem liệu có phải là dị ứng thực sự.”
Trong vòng năm phút đầu, tai của Maren bắt đầu ngứa. Nhưng cô bé “vẫn hoàn toàn vui vẻ và chơi đùa”. Ngay sau đó, Maren “bắt đầu phàn nàn đau bụng và ngứa khắp người,” nhưng vẫn chưa có phát ban.
Mặc dù vậy, đội ngũ y tế giám sát đã cho bé uống Zyrtec (một antihismin, nhóm thuốc chống dị ứng phổ biến cho triệu chứng dị ứng thông thường) và quyết định tiêm luôn mũi adrenaline đầu tiên (chú thích: Với sốc phản vệ thì chỉ chậm vài phút có khi cũng không kịp, nên khi chớm nghi ngờ là chích luôn không chần chừ). Lí do là vì bé đã có HAI triệu chứng, đau bụng và ngứa (mình đã đề cập ở bài trước: khi có triệu chứng trên hai cơ quan khác nhau là xếp vào mức độ dị ứng nặng và là trường hợp khẩn cấp). Mọi thứ dịu đi được khoảng mười phút.
Tại thời điểm này, Maren bắt đầu ngứa nhiều hơn, rồi toàn bộ cơ thể của bé đột ngột phát ban nghiêm trọng, nó diễn ra ngay trước mắt tất cả mọi người!. Đội ngũ y tế đã lập tức tiêm thêm steroid, và bé tiếp tục chơi trở lại mà không có dấu hiệu khó chịu.
Năm phút sau, Maren bắt đầu ho một chút, nhưng không hề có vẻ gì là thở khó khăn hay khò khè. Tuy nhiên vì thà thận trọng quá còn hơn, mẹ bé gọi y tá dùng bằng ống nghe thì mới nhận ra Maren đang thở khó khăn. Tuy nhiên nhìn bên ngoài thì bé vẫn chỉ chơi, và chỉ khó chịu với phát ban ngứa!
Nhưng chỉ ít phút sau, Maren bỗng lịm dần! Đội ngũ y tế nhanh chóng cho albuterol, chích epinephrine và steroid. Tuy nhiên bé lúc này gần như hôn mê trong khoảng mười phút, một lúc sau mới dần hồi tỉnh lại.
Maren vẫn được theo dõi chặt chẽ trong vài giờ nữa, và may mắn thay, bé đã không trải qua đợt hai của sốc phản vệ. Mẹ của cô muốn chia sẻ câu chuyện và các bức ảnh của bé giữa lúc điều trị để nâng cao nhận thức về phản ứng dị ứng có thể gây chết người này thực sự trông như thế nào.
“Không có gì giống như chúng tôi đã chuẩn bị tinh thần. Nó như một cú đột kích âm thầm. Tôi dự kiến sẽ thấy bé bị khó thở, thở hổn hển, khò khè, ôm ngực ôm cổ này nọ. Tôi hình dung quá trình sẽ rất nhanh chóng, rõ ràng và kịch tính trên phim. Không ngờ nó thực ra rất im lặng, gần như mọi thứ hoàn toàn ổn cho đến khi đã muộn.”
Theo bác sĩ Nicholas Hartog, một chuyên gia dị ứng Nhi tại Bệnh viện Nhi Helen DeVos ở Grand Rapids, Michigan cho biết: “phản ứng dị ứng ở mỗi người rất khác nhau. Không thể dựa trên phản ứng ban đầu để biết phản ứng tiếp theo sẽ ra sao, nặng hay nhẹ”.
Theo  Trang Tran Thu Pham
(Sữa Tươi Pharmacist)